Janiewicz, Bach i Debussy
Wykonawcy:
Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus
Agnieszka Duczmal - dyrygent
Jan Vogler - wiolonczela
Program:
Feliks Janiewicz - Divertimento G-dur
Carl Philipp Emanuel Bach - Koncert wiolonczelowy A-dur WQ 172
Claude Debussy - Kwartet smyczkowy g-moll op. 10
Z dedykacją od Mozarta
Feliks Janiewicz (1762 - 1848) to polski skrzypek i kompozytor pochodzący z Wilna. We wczesnej młodości przeniósł się do Warszawy, gdzie został członkiem kapeli króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Prawdopodobnie dzięki królewskiemu stypendium wyjechał do Europy Zachodniej. Podczas pobytu w Wiedniu kontaktował się z Josephem Haydnem i Wolfgangiem Amadeusem Mozartem. To właśnie Janiewiczowi zadedykował Mozart Andante na skrzypce i orkiestrę KV 470 - wersję drugiej części koncertu skrzypcowego D-dur KV 218. Janiewicz odbył wiele podróży koncertowych. Występował w Wiedniu, Florencji, Turynie oraz w Paryżu, w ramach słynnych w ówczesnej stolicy Francji Concerts spirituels. Około 1792 roku przeniósł się do Anglii, która stała się jego emigracyjną ojczyzną. Był tam niezwykle aktywny i znany jako solista, lider orkiestr, organizator koncertów i przedsiębiorca. Brał udział między innymi w prestiżowych londyńskich koncertach w Hanover Square Room, koncertach oratoryjnych King's Theatre Haymarket oraz w Manchesterze, Liverpoolu, Edynburgu i Glasgow. Osiadł w Liverpoolu, gdzie założył sklep z nutami, instrumentami muzycznymi oraz prowadził działalność wydawniczą.
Największą część jego spuścizny kompozytorskiej stanowią pisane głównie z myślą o sobie koncerty skrzypcowe oraz tria smyczkowe i divertimenti na dwoje skrzypiec, w których najważniejszą rolę odgrywają wirtuozowskie pierwsze skrzypce. Utwory te mają formę allegra sonatowego w części pierwszej i ronda w części trzeciej z elementami wczesnoklasycznego stylu galant, przejawiającego się zestawianiem wariacyjnie opracowywanych odcinków.
Divertimento Feliksa Janiewicza przygotowane na koncert 8 marca opracowane zostało na orkiestrę smyczkową przez Tadeusza Ochlewskiego (1894-1975), skrzypka, wydawcę i pedagoga zasłużonego dla popularyzacji muzyki (szczególnie muzyki dawnej) w latach dwudziestolecia międzywojennego.
Między barokiem a klasycyzmem
Carl Philipp Emanuel Bach (1714 - 1788) drugi syn Johanna Sebastiana Bacha, zwany jest Bachem berlińskim lub hamburskim. Wykształcenie muzyczne w zakresie gry na instrumentach klawiszowych oraz kompozycji zdobył u ojca. Przez 30 lat przebywał na służbie króla Fryderyka II w Berlinie jako akompaniator, a następnie objął obowiązki dyrektora muzycznego w Hamburgu, po swoim ojcu chrzestnym Georgu Philippie Telemannie. Jego zadaniem było, analogicznie do działalności J.S. Bacha w Lipsku, przeprowadzenie kilkuset wykonań muzycznych rocznie, tworzenie utworów kościelnych, na potrzeby szkoły oraz specjalne okazje. C.Ph.E. Bach posiadał wielki talent organizacyjny - urządzał publiczne koncerty, zajmował się wydawaniem nut, ich dystrybucją oraz krytyką muzyczną. Jego muzyka w owym czasie cieszyła się wielką popularnością na rynku wydawniczym i znajdowała wielu nabywców.
Twórczość C.Ph.E. Bacha zajmuje szczególne miejsce w historii muzyki - między „gasnącym barokiem i rodzącym się klasycyzmem”. Nowymi tendencjami w muzyce tego czasu było odchodzenie od barokowej polifonii zmierzające do większej swobody budowy utworów i do wyeksponowania linii melodycznej. W jego twórczości wyraz znalazły różne style muzyczne epoki, w tym najmodniejszy styl galant. Kompozytor był wirtuozem klawikordu i ostatnim mistrzem tego instrumentu. Najbardziej znaczącą część jego twórczości zajmują więc utwory na instrumenty klawiszowe. Z tego repertuaru warto wspomnieć kompozycje "dla dam", przeznaczone na klawesyn, klawikord czy wczesny fortepian - instrumenty uważane za idealne dla kobiet, stanowiące nieodzowny element XVIII-wiecznego salonu.
Koncert wiolonczelowy A-dur Wq 172 w programie koncertu jest jedną z trzech wersji utworu napisanego też na klawesyn (Wq 29) i flet (Wq 168). To klasycznie trzyczęściowy utwór z głęboko melancholijną, przepiękną „jak portret duszy” wolną częścią.
Muzyka jest marzeniem
Claude Debussy (1862 - 1918) - francuski kompozytor, którego twórczość otworzyła nowy rozdział w historii muzyki. Był rewolucjonistą w podejściu do harmonii - zerwał z tradycyjną tonalnością stosując na przykład „zakazane” szeregi równoległych kwint, rytmu - używał rytmów bardzo skomplikowanych, nieraz kilku warstw rytmicznych jednocześnie, instrumentacji - niezwykle eksponował brzmienie tworząc niespotykane zestawienia barw instrumentów. Jego najbardziej znane utwory to dramat liryczny Peleas i Melizanda, trzy szkice symfoniczne Morze, Preludium do Popołudnia fauna i 24 Preludia na fortepian.
„Muzyka jest marzeniem, któremu uchyla się zasłon” pisał w liście, w którym wspomina swój Kwartet smyczkowy. Utwór ten powstał w 1893 roku, gdy kompozytor zbierał już wiele pozytywnych opinii na temat swojej twórczości i pracował nad wielkim dziełem scenicznym - Peleasem i Melizandą.
O Kwartecie smyczkowym Claude'a Debussy'ego Paul Dukas napisał te słowa: „jego melodia stąpa [po harmonijnych dysonansach] jak po wspaniałym, misternie utkanym kobiercu o przedziwnych barwach, spośród których wygnane zostały wszelkie tony krzykliwe i pospolite”. Kwartet smyczkowy zachowuje tradycyjny układ czterech części, jednak znacząco odbiega od wcześniejszych utworów tego gatunku. Debussy zbudował go zestawiając epizody, zastosował niezwykłe na owe czasy połączenia harmoniczne, niespotykane brzemienia tremolo piano, kolorystykę kojarzącą się z muzyką orientalną, charakterystyczne pizzicato przypominające akordy gitarowe w części drugiej. Niezwykle interesujący efekt Debussy uzyskał w części trzeciej umieszczając partię wiolonczeli w wysokim rejestrze z zastosowaniem tłumików, a charakterystyczny motyw ukazany w części pierwszej można rozpoznać w całym utworze.
Kwartet smyczkowy wykonany był po raz pierwszy przez kwartet Ysaye'a 29 grudnia 1893 roku i na początku był przyjęty przez publiczność i krytykę dosyć powściągliwie. Jednak po opublikowaniu utworu - parę miesięcy po premierze - miały miejsce jego kolejne liczne wykonania. Kompozycja ta należy dziś do kanonu utworów muzyki kameralnej.
8 marca 2009 roku Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus wykona po raz pierwszy Kwartet smyczkowy Debussy'ego w aranżacji Agnieszki Duczmal na orkiestrę smyczkową.
Jan Vogler
Gość specjalny Orkiestry w wieku zaledwie dwudziestu lat zaczął pracę jako pierwszy wiolonczelista w Sächsische Staatskapelle Dresden, ale w 1997 roku zrezygnował z posady, aby skoncentrować się na rozwoju kariery solisty. Wśród największych jego sukcesów wymienić należy występy z New York Philharmonic. Podczas jednego z koncertów pod dyrekcją Lorina Maazela z okazji ponownego otwarcia Dresden Frauenkirche w 2005 roku wykonał po raz pierwszy utwór angielskiego kompozytora Colina Matthewsa - Berceuse for Dresden. W październiku 2006 roku otrzymał europejską nagrodę kulturalną. Od października 2008 roku jest dyrektorem Festiwalu Muzycznego w Dreźnie.
Odkąd poświęcił się wiolonczeli wciąż pracuje nad rozwijaniem spektrum brzmienia instrumentu. Z pasją - i pewną dozą ryzyka - poszukuje swojego języka muzycznego pozostając w dialogu z uznanymi kompozytorami współczesnymi i wykonawcami. „New York Times” podziwia „liryczną intuicję” Jana Voglera a „Gramophone Magazine” chwali „błyskotliwą wirtuozerię”. Jego śmiałe poszukiwania brzmienia docenione zostały też przez magazyn „Strad” - pismo wydawane od 1890 roku, poświęcone głównie instrumentom smyczkowym.
Trwający sezon 2008/09 rozpoczął międzynarodowym tournee z Sächsische Staatskapelle Dresden i Fabio Luisi koncertując w Dreźnie, Chicago i Nowym Jorku. W sezonie tym występuje też z Vancouver Symphony Orchestra, w Mannheim i Monachium z premierowym wykonaniem koncertu wiolonczelowego Udo Zimmermanna. Sukcesami poprzedniego sezonu był debiut z Chicago Symphony i Philadelphia Chamber Orchestra oraz koncerty z German Radio Philharmonic, Freiburg Philharmonic, MDR Symphony i Munich Chamber Orchestra.
Obok klasycznego repertuaru z orkiestrą gra też utwory tak wyjątkowe jak zadedykowany mu koncert wiolonczelowy Dunkle Saiten Jörga Widmanna, czy koncerty wiolonczelowe Samuela Barbera oraz Michaela Haydna. Vogler chętnie wykonuje muzykę kameralną. Jako współzałożyciel Moritzburg Festival jest jego dyrektorem artystycznym i wraz z zespołem festiwalowym odbywa liczne podróże koncertowe. Regularnie występuje z takimi pianistami jak Hélene Grimaud, Martin Stadtfeld, czy Louis Lortie.
Jan Vogler ma na swoim koncie szereg nagrań płytowych dla Sony Classical i Berlin Classics. Płyta Secrets of Dvorak's Cello Concerto z New York Philharmonic pod dyrekcją Davida Robertsona została nagrodzona przez Diapazon d'Or. Jedna z dwóch płyt z dziełami kameralnymi Mozarta z udziałem muzyków Moritzburg Festival Ensemble została nagrodzona przez Echo Klassik 2006. Nagrania Voglera dla Berlin Classics zawierają koncerty Samuela Barbera i Ericha Wolfganga Korngolda. Jego najnowsza płyta Tango! została wydana w lipcu 2008 roku.
Na płycie Concerti Brillanti (Sony Classical, 2007) znajdują się premierowe nagrania koncertów wiolonczelowych Johanna Adolfa Hasse, Friedricha Hartmanna Grafa, Michaela Haydna i Carla Philippa Emanuela Bacha. Wersję koncertu C.Ph.E. Bacha z tej płyty w opracowaniu Jana Voglera i Reinharda Goebla usłyszymy podczas koncertu w Poznaniu 8 marca. Jan Vogler mieszka wraz z żoną i dwiema córkami w Dreźnie i Nowym Jorku. Gra na wiolonczeli Domenico Montagnany z 1721 roku.
Bilety:
• od 2 marca w CIM w godzinach otwarcia
• od 4 marca w kasie Auli UAM w godzinach od 13:00 do 18:00 i na godzinę przed koncertem
• www.bilety24.pl
(za: www.polskieradio.pl/amadeus)